© 2009 Zoe Savina
Developed by: Weblizard 
Η πατρίδα του χαϊκού
Γνωρίζουμε ότι η πατρίδα αυτού του επιγραμματικού ποιήματος του ¨χαϊκού¨ είναι
η Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, η χώρα των χρυσανθέμων, η Ιαπωνία. Καλλιεργήθηκε
από ένα λαό προικισμένο με σπάνια αντίληψη του καλού, του λεπτού και του ευγενικού.
Αναπτύχθηκε σε ένα περιβάλλον που προδιέθετε την ψυχή στις διανοητικές και
καλλιτεχνικές απολαύσεις. Έχω επισκευθεί την Ιαπωνία και με εντυπωσίασαν, μέ
συγκίνησαν, ακριβώς αυτά όλα τα στοιχεία τους.
Να αναφέρουμε συνοπτικά ότι, γύρω στο 1439, οι ποιητές στην Ιαπωνία χρησιμοποιούσαν σχεδόν αποκλειστικά το “τάνκα”, πεντάστιχη στροφή με 31 συνολικά συλλαβές (5,7,5,7,7). Τον 15ο και 16ο αιώνα ποιητικές τάσεις συντόμευσαν περισσότερο το τάνκα για να καταλήξουν στη μορφή του “χοκού”, ή το “χαϊ-κάϊ” όπου τελικά διαμορφώθηκε στο λακωνικότατο “χαϊκού”, ένα επιγραμματικό τρίστιχο με 17 συλλαβές (5,7,5). Πολύ μικρό ποίημα που δίνει το περίγραμμα μιας εικόνας ή κάποιο σημαντικό της στοιχείο, δηλώνοντας ταυτοχρόνως και μία εποχή του χρόνου. Άνθισε μετά τα τέλη του 16ου αιώνα και έγινε δημοφιλές, με την εμφάνιση τού Ματσούο Μπασσό, ο οποίος ουσιαστικά το ανανέωσε · κι έκτοτε διαδόθηκε σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Έχει γράψει άπειρα χαϊκού εκ των οποίων ελάχιστα διασώθηκαν. Δύο κύριοι εκπρόσωποι του χαϊκού μετά τον Μπασσό θεωρούνται ο Ιχάρου Σαϊκάκου (1642-1693) με πολύ μεγάλη παραγωγή, ο Γιόσα Μπουσόν (1716-1784) ο οποίος άφησε περίπου 3.000, και ο Κομπαγιάσι Ίσσα (1763-1827), με περίπου 20.000 στίχους !
Λένε πως “πριν απ’ τον Μπασσό, το χαϊκού ήταν απλώς ένα τερπνό τραγουδάκι. Εκείνος το μεταμόρφωσε σε θείο καλλιτέχνημα κι αισθητικό πρότυπο και είναι ο ανυπέρβλητος δάσκαλος του μυστικού: να συμπυκνώνει στο ελάχιστο την ηδονή και τη συγκίνηση”! Ο Μπασσό διαμόρφωσε ακόμα μία καινούργια πεζογραφία. Eντρύφησε στο Βουδισμό Ζεν και δημιούργησε σχολή χαϊκού. Υπάρχει μία ρήση-διακύρηξη του Μπασσό, που δηλώνει ίσως και μια στάση ζωής και θάθελα να την αναφέρω. Μας λέει : “Πήγαινε στο πεύκο, αν θέλεις να μάθεις για το πεύκο και στο μπαμπού, αν θέλεις να μάθεις για το μπαμπού. Και κάνοντας έτσι, φρόντισε να ξεχάσεις τον εαυτό σου. Αλλιώς, θα επιβάλεις την παρουσία σου στο αντικείμενο. Και δε θα μάθεις τίποτα” (...).
Διαπίστωση και οι άπειρες προεκτάσεις
Δουλεύοντας τα χαϊκού των ποιητών, διαπίστωσα ακόμα, πως το κλασικό χαϊκού
με το περιεχόμενο των τεσσάρων εποχών -άνοιξη, καλοκαίρι, φθινώπορο, χειμώνα-
έχει αρκετά ξεπεραστεί, ακόμα και από τους Ιάπωνες, όμως, χωρίς ν’ αποκλείεται.
Έχει ξεπεραστεί σε μεγάλο βαθμό και η τήρηση της μετρικής του (5-7-5),
από τους περισσότερους ποιητές. ΄Ενα σύγχρονο χαϊκού, θα μπορούσαμε να
σκεφτούμε, μ’ ελεύθερη θεματολογία από τους ποιητές ενός κόσμου δίχως
σύνορα.
Μήπως λοιπόν πρόκειται για μία αλυσσιδωτή ανταρσία απέναντι στο κλασικό χαϊκού;
Αυτή η ελευθερία, που βαθμηδόν αναγεννιέται μέσα στο χρόνο, θαρρώ προκύπτει,
όχι από έναν εκφυλισμό, αλλά από τις παροχές των καιρών, της ώθησης και απώθησης
γεγονότων καθώς και μιάς λειτου-ργίας του νου που παγκοσμιοποιείται, ωστόσο
εναντιώνεται σε όλα. Γενικά, απ’ όλους τους ποιητές γίνεται ολοφάνερη η
αναζήτηση της ουσίας και η συνεχώς ενισχυόμενη ροπή προς το ολιγόστιχο
ποίημα. Το γεγονός επιβεβαιώνεται από την παρούσα “Παγκόσμια Ανθολογία
Χαϊκού” - 50 χωρών !
Στην αρχή επεδίωκα να έχω ενδεικτικά τρεις ή τέσσερις ποιητές από κάθε χώρα, εκτός της Ιαπωνίας όπου σκόπιμα αναζήτησα αρκετούς χαϊκουϊστές, ώστε να προκύψει από αυτό ο τρόπος της σύγχρονης γραφή τους και πιστεύω ότι αυτό ιδιαιτέρως ενδιαφέρει όλους μας. Υπάρχουν και περιπτώσεις που δέν βρήκα ανταπόκριση, ή ήταν ελάχιστη -για παράδειγμα η Δανία, η Κίνα, ( έχω μόνο από ένα χαϊκού τους ). Σκόπιμα παρουσιάζω τον κάθε ποιητή με 10 χαϊκού, γιατί έτσι συνάγεται μία πιό ολοκληρωμένη όψη της δουλειάς τους (ελάχιστοι παρουσιάζονται με λιγότερα, και όχι από δική μου παράλειψη αλλά αυτά μπόρεσα να βρω ή να μού στείλουν)· και ν’ αναφέρω ότι από τις 4 γλώσσες που ζήτησα να μού στείλουν τα χαϊκού τους και από αυτά που έλαβα, έγιναν οι επιλογές. Αυτή η αφοσίωση των ποιητών που επιδεικνύουν και αναλύουν τη γραφή του, αφιερώνοντάς του ολόκληρα βιβλία και, κάποιοι άλλοι, δείγματα μέσα σε έργα ποίησης άλλου τύπου, είναι σύνηθες φαινόμενο, και μάλιστα σε υψηλό ποσοστό. ΄Ολη μαζί η παραγωγή, που αγκαλιάζει πολλές δεκαετίες, μας δείχνει το ρίζωμα στην ψυχή των ποιητών : αυτό που κατόρθωσε ο πολιτισμός!
Πολλές εθνικές ανθολογίες κυκλοφορούν, όμως, οι παγκόσμιες είναι σπανιώτερες, λόγω της δυσκολίας, προφανώς, του εγχειρήματος. Εκδότες περιοδικών του χαϊκού, ή εφημερίδων, ή Εταιριών Χαϊκού, ή μεμωνομένοι ποιητές, με συνεργασίες και διαγωνισμούς του είδους δουλεύουν κι απλώνουν αυτό το ελκυστικό μικροσκοπικό ποίημα! Εκείνο όμως που με εντυπωσιάζει, είναι το γεγονός ότι σε όλες τις χώρες έχουν ιδρυθεί Εταιρίες Χαϊκού! Κάτι που δεν υφίσταται στην Ελλάδα, προφανώς για το λόγο ότι όλοι οι ποιητές, είναι μέλη Λογοτεχνικών Εταιριών, κι έτσι περιττεύει.
The home of the haiku
As we know, the native land of the haiku verse epigram is the Land of the Rising
Sun, Japan, home of the chrysanthemum. The cultivators of the haiku are a people
gifted with a rare conception of beauty, delicacy and nobility. The haiku
grew up in an environment that predisposed the soul to appreciate intellectual
and artistic pleasures. When I visited Japan, this was exactly what impressed
and moved me.
A brief glance will show that in 1439, or thereabouts, the verse form that nearly all Japanese poets were using was the tanka, a five-line stanza of thirty-one syllables in all (5,7,5,7,7). In the 15th and 16th centuries the tendency among poets was to shorten the tanka, and this resulted in the form known as hoku or haikai. This eventually turned into the extraordinarily brief haiku, an epigrammatic three-line poem of seventeen syllables (5,7,5). The haiku is a tiny poem giving a picture either in outline or by reference to some key detail, while at the same time indicating a particular season of the year. It flourished from the late 16th century onwards, to become popular with the work of Bashō Matsuo, who can be said to have rejuvenated it, and it then spread through all social classes. Bashō wrote countless haiku but only a handful have survived. Two main representatives of the haiku after Bashō are the prolific Ihara Saikaku (1642-1693), Buson Yosa (1716-1784), author of some three thousand lines, and Issa Kobayashi (1763-1827), author of some 20.000!
Bashō was also the inventor of a new prose style. He embraced Zen Buddhism and founded a haiku school. “Before Bashō, the haiku is said to have been merely a jolly song. It was he who turned it into a wonderful work of art, a model of aestheticsm, and who is the unsurpassed master of the secret of condensing the pleasures of the emotion into the smallest possible space”. One particular key phrase of his is perhaps the clue to his attitude to life, and I would like to quote it here. “Go to the pine-tree”, (Bashō tells us), “if you want to learn about the pine-tree, and go to the bamboo-tree, if you want to learn about the bamboo-tree. When you do this, take care to forget yourself. Otherwise you will impose your own presence on what you are looking at; and you will learn nothing”.
A discovery, and its limitless implications
While working on the poets’ haiku, I also discovered that the classical haiku,
with its four seasons (spring, summer, autumn, and winter), has to some
extent been disregarded, though not entirely rejected, by haiku writers,
even in Japan. The classical metrical scheme (5-7-5) has also largely been
disregarded by most poets. A modern or contempo rary haiku can be thought
of as a form with a free choice of subject, written by poets whose world
is without boundaries. Is that perhaps a reaction against the classical
haiku? This is a freedom that is gradually renewing itself within time.
It is not the result of degeneration, I think, but of our times and what they have to offer: of the impulse and repulsion of events, and of the workings of the mind as it globalises itself, yet sets itself in opposition to everything. In general terms, poets everywhere show themselves to be searching for the essence of things and sharing an ever accelerating tendency towards the poem of few lines. This is demonstrated in the present “World Anthology of Haiku Poems”, with work from fifty countries.
I began by trying to have a sample of three or four poets from each country, with the exception of Japan where I deliberately looked for a large number of haiku writers. My aim was that one should be able to see how a poet writes a haiku nowadays, something which is (I believe ) of special interest to us all. In some cases I could not find a correspondent, so that there are very few poems for instance from Denmark, or China, for all of which I have only one poem. I have deliberately let each poet appear with ten haiku, to give a full picture of his or her work: in very few cases this is less than ten, not from any oversight of mine, but because this was all I could find or all they sent. Let me add that the choices were made from all 4 languages I asked to be sent.The poets dedicate themselves to haiku writing. They put it on show, analyse it, and devote whole books to it. Some include specimens of it in poetry collections of a different kind. All this is to a large extent a commonplace phenomenon. Taken all in all, the production of the haiku across many decades is evidence of what is at the root of the poet’s heart: the achievements of civilization.
There are many national anthologies circulating. Global anthologies are rarer, obviously because they are harder to put together. Haiku magazine editors and the journals of haiku clubs or individual poets, with contributions and haiku competitions, are hard at work to spread the fame this charming minuscule verse form. But most impressive of all, to me, is the fact that haiku clubs have sprung up in every country. If there are none in Greece, this is obviously because all poets belong to literary societies and such clubs are therefore superfluous.