© 2009 Zoe Savina
Developed by: Weblizard 
Ελλάδα και χαϊκού
Στην Ελλάδα έχουμε μία δυναμική παραγωγή του χαϊκού. Βεβαίως γνωρίζουμε ότι υπήρχαν
και υπάρχουν οι αντιρρησίες που δυσκολεύονται να πιστέψουν ότι αυτή η μεταφύτευση
τέτοιων ποιημάτων-προτύπων, σε άλλες χώρες με διαφορετική ψυχοσύνθεση και πνευματική
ιδιαιτερότητα, είναι εγχείρημα αμφιλεγόμενο. Επέμενα για το αντίθετο, όπως
επέμεναν προφανώς και άλλοι πριν από εμένα. Πιστεύω πως ο ουσιαστικός “εσωτερικός”
άνθρωπος δεν έχει όρια ή πατρί
δα και η εξάπλωση, η σύμπνοια, μέσ’απ’ αυτό το ποιήμα αποδεικνύει τη θαυμαστή
σύγκλιση των λαών. Από εμπειρία θ’ αναφέρω το εξής: Στο συρτάρι μου (1979) είχα
αφημένα κάποια μικροσκοπικά ποιήματα, τα οποία ονόμασα “στίγματα” και τα οποία
δεν δέχονταν ούτε μία λέξη λιγότερη ή περισσότερη και ομολογουμένως δεν ήξερα
τί να τα κάνω. Διαβάζοντας τα “χαϊκάι” του Σεφέρη, ερεύνησα κι έκπληκτη διαπίστωσα
πως οι στίχοι μου λειτουργούσαν άψογα ως χαϊκού, στο ύφος και στην μετρική τους
–απροσχεδίαστα! Κι έτσι, εξέδωσα το πρώτο χαϊκού-βιβλίο μου, τις “Μάγισσες” (
βραβευμένο το 1985 ).
Η πρώτη εμφάνιση του χαϊκού στην Ελλάδα, πιθανολογείται το 1926, από τον Κύπριο ποιητή Παύλο Κριναίο-Μιχαηλίδη, ο οποίος ωστόσο δεν τηρούσε τη μετρική 5,7,5. Το 1938 έχουμε μια άλλη εμφάνιση, με τα χαϊκού του ποιητή Δ.Ι.Αντωνίου με τον τίτλο “Δεκατέσσερα χαϊ-κάι”, ενώ ο Γιώργος Σεφέρης το 1940 στο “Τετράδιο Γυμνασμάτων”, παρουσιάζει τα 16 περίφημα χαϊκού του.
Εκτός αυτών, μεταφρασμένα χαϊκού παρουσιάστηκαν στη χώρα μας από τον Άρη Δικταίο και τη Ρίτα Μπούμη-Παππά. Αυτά προέρχονταν από αγγλικές και άλλες βιβλιογραφίες, τις οποίες θυμάμαι να συμβουλεύτηκα το 1979, στην Eθνική Βιβλιοθήκη Αθηνών.
Έτσι, οι προαναφερθέντες εμφανίστηκαν ως δάσκαλοι και επηρέασαν τον τρόπο γραφής του είδους στη χώρα μας. Ωστόσο, όσοι ακολούθησαν δεν ήσαν ποιητές του μεγέθους ενός Σεφέρη, με αποτέλεσμα να επισημαίνεται η μή ενημέρωσή τους, όσων αφορά τη μετρική και το ύφος αυτού του λιγόστιχου ποιήματος. Γιατί αυτός ο τύπος του ποιήματος για πολλούς φαίνεται “εύκολος”, ωστόσο σαφώς δεν είναι και υπάρχουν πολλά τα κρατούμενα. Είναι σαν να βρίσκεσαι επάνω στο κρεβάτι του Προκρούστη! Πρέπει όλα να τα πεις μέσα σ’ αυτές τις ελάχιστες δεκαεπτά συλλαβές (5-7-5, σε τρεις αράδες) και δεδομένου ότι η Ελληνική γλώσσα έχει πολυσύλαβες λέξεις, η δυσκολία είναι μέγιστη. Επίσης δεν δέχεται ομοιο-καταληξίες κι έχει μία μετρική που, όταν υπάρχει, τού προσδίδει μία κρυφή μουσικότητα· όμως δεν δέχεται, ούτε και δύστροπες εκφράσεις ή στυφά νοήματα, ή θα λέγαμε το παραγέμισμα, που “όσο νόστιμο κι αν είναι στη γαλοπούλα, τόσο άνοστο είναι στο στίχο” κάπου χαριτολογεί ο Λασκαράτος ! Κάθε αράδα οφείλει να συγκρατεί το νόημα της και να μήν παραμένει μία λέξη στον πρώτο στίχο, ενώ τον δικαιούται νοηματικά ο δεύτερος, χάριν της μετρικής. Η συγκεκριμένη τακτική ακολουθιέται από πολλούς στην Ελλάδα και εκτός. Η γοητεία του πηγάζει -προέρχεται, από την πυκνότητα του υπαινιγμού.
Τα χαϊκού των Ελλήνων ποιητών όσο κι αν προσεγγίζουν την Ιαπωνική
αισθητική, τό ίδιο αγγίζουν και τον Ελληνικό λόγο στο πεδίο του ουμανισμού
και μιάς φιλοσοφίας των ιδεών, ή
του συμβολισμού, που κυλάει αιώνες στα κύτταρά τους και δεν γίνεται να παραμεριστεί.
΄Ετσι στη σημερινή Ελλάδα οι ποιητές που εμβάθυναν και μελέτησαν την
πρακτική του παράγουν καταιγιστικά αυτό το είδος, δίνοντας εξαιρετικά
δείγματα χαϊκού με ποιότητα, εύρος, ευαισθησία
και λυρισμό. Να τονίσουμε ότι ελάχιστοι ΄Ελληνες δέν ακολουθούν την κλασική
μετρική.
Η επιλογή των Ελλήνων ποιητών και των χαϊκού τους σε αυτήν την ανθολογία είναι ακριβώς αυτή που εμφανίζεται και ήταν αδύνατο να παρουσιαστούν όλοι όσοι γράφουν αυτό το είδος ποίησης (ήδη οι πενήντα σελίδες, αντιπροσωπεύουν έναν μικρό τόμο). Ωστόσο, μέσα από αυτούς γίνεται μία παρουσίαση τεσσάρων-πέντε γενεών Ελλήνων ποιητών.
Δύο πραγματικότητες
Σε αυτό το σημείο θέλω να μήν παραλείψω μία σκέψη, για το ακόλουθο πνευματικό
γεγονός που διαπίστωσα απ’ την αρχή της ενασχόλησής μου με χαϊκού (1977)
-τις “δύο πραγματικότητες”. Μία ιστορική σχέση-συντυχία ως προς την παγκόσμια
γραμματεία:
Το ότι η Ελλάδα και η Ιαπωνία, για διαφορετικούς λόγους η κάθε μία, κατάφεραν
ν’ απλώσουν στα πέρατα της γης, κάτι που έχει σχέση με το λόγο.
Aφ’ ενός η Ελλάδα, έχοντας δανείσει 120.000 λέξεις στο αγγλικό λεξιλόγιο* - και κατ’ επέκταση στο Νέο Κόσμο -με λέξεις του Όμηρου, του Ηράκλειτου, του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα, κι έτσι στο σημερινό γλωσσάρι του κόσμου, ακούγονται αυτές ολοζώντανες** και, κατά κάποιον τρόπο μιλούν σχεδόν παντού ελληνικά δίχως να το γνωρίζουν ! Αφ’ ετέρου η Ιαπωνία με τον τρόπο του χαϊκού, τον ιδιαίτερα εντυπωσιακό, έκανε το άνοι-γμα και κατέκτησε τους ανθρώπους των γραμμάτων, από τη Ρωσία έως την Αυστραλία, από τις Ινδίες και την Ολλανδία έως το Μεξικό και την Ελλάδα ! Κάτι που φαίνεται να έρχεται από το παρελθόν και μοιάζει να μπορεί να κατακτήσει και το μέλλον.
Να σημειώσουμε και το άλλο. Στην Ελλάδα παράλληλες αυτής της μορφής ποίησης είχαμε και σε άλλες εποχές που λειτουργούσαν ως “γνωμικά” ή “επιγράμματα”∙ και θ’ αναφέρω τη μορφή ενός σκεπτόμενου Έλληνα (κάποιος Ινδός φιλόσοφος τον αποκαλεί Βούδα, δηλαδή φωτισμένο), του Ηράκλειτου, που διατύπωνε τους επιγραμματικούς στοχασμούς του πάνω στις ίδιες αρχές, για να μήν μιλήσω και για τον Σόλωνα και τους ποιητικούς νόμους του και τόσους άλλους...
Ηράκλειτος, 5ος αιώνας π.Χ. “άρμονίη άφανῇς φανερῇς κρείττων” (η κρυμμένη αρμονία, είναι καλύτερη από τη φανερή). Το απόσπασμα είναι αυτοτελές δίχως ανάγκη συσχετισμού με ο,τιδήποτε άλλο, λειτουργεί εδώ, σχεδόν χρησμικά!
Greece and the haiku
In Greece haiku production is in full swing. We are well aware that not everybody
approved or approves. Some people have difficulty in believing that it is proper
to transplant poems and poetic forms from one country to another which has
a different way of thought and different intellectual specifications. But
I have kept going, as others must have kept going before me. In my view, the
true “inner man” has no boundaries or homeland, and the harmonious spread of
the haiku is proof of an admirable convergence of peoples. Let me mention something
from my own personal experience. Forgotten in my drawer, in 1980, I had some
miniscule poems. I called them my “speckles”. They would not take one word
more or less, and I had really no idea what to do with them. It was only when
I read Seferis” haiku and made some enquiries that I discovered, to my astonishment,
that my own lines worked perfectly as haiku, both in style and in metre –quite
unintentionally! Thus I published my first haiku book, titled “Enchantresses”
that received a prize in 1985.
It was probably in 1926 that the haiku made its first appearance in Greece, thanks to the Cypriot poet Paul Krinaios-Mihailidis. He was one who did not observe the 5-7-5 metre. It reappeared in 1938, when D.I.Antoniou brought out a collection of poems titled “Fourteen Haiku”. In 1940 George Seferis* included his famous 16 haiku poems in his “Exercise Book”.
These apart, translations of Japanese haiku (by the poets Aris Diktaios and Rita Boumi-Pappa) have also appeared in Greece. They came from English and other bibliographies which I remember consulting in the Athens State Library in 1979.
The poets I have just mentioned thus acted as teachers, conditioning the way Greek poets wrote haiku. Not everybody who did this was as great a poet as Seferis. The result was that they were taken to task for not being well-informed about the metre and the style of this poem of few lines. Many people thought this was an “easy” type of poem, whereas it clearly is not, since there are a large number of rules to observe. You feel as though you were on the Bed of Prokroustes**! Everything has to be said within those few seventeen syllables (five, seven, and five, arranged in three rows). As Modern Greek is a language of polysyllabic words, this is no easy task. Rhyme is not allowed : the strict haiku metre (if used) gives the form a hidden music. Wayward expressions and sour thoughts are not allowed - the “stuffing” or “padding” that is “as unpleasant in a line of poetry as it is pleasant in a turkey”, to quote the witty words of Laskaratos (Greek writer of the 18th century). Each line must be complete in sense, and there must be no “enjambement”, no conjunction or other word placed “for metrical reasons” in, let us say, the first line, even though it grammatically belongs in the second (a strategy adopted by many poets both in Greece and abroad). The fascination of the haiku derives and emerges from its allusive compactness.
As the Greek haiku is an approximation to Japanese aesthetics, so it makes contact with Greek literature, in its humanism and its philosophy of ideas or symbols, a philosophy that has been deep in the Greek genes for centuries and is not to be displaced by this particular intellectual current. In Greece today, those poets who have done most to deepen haiku writing and study the way its works are producing haiku like wildfire. They have given us examples of the genre that are superb in quality, range, sensitivity, and lyrical style. It should again be noted that very few of the Greek exponents do not follow the classical metrical pattern.
The selection of the greek poets and their haiku,is as it should be· it was impossible to present all those who write haiku (already the fifty pages represent a small volume). Nevertheless these poets are representative of four or five generations of Greek poets.
Two realities
At this point I must mention a thought that occurred to me when I first dealt
with haiku, in 1977: my discovery of the “two realities”. These have to
do with a historical
relationship (or coincidence?) as regards global literature. It is a fact
that both Greece and Japan – each for different reasons – were able to
spread to the very ends of the earth something that had to do with words.
Firstly we have Greece, loaning 120,000 words to the vocabulary of English*** (and by extension to the New World). These are words used by Homer, Heraclitus, Aristotle, and Plato; so that their living voices can still be heard in the contemporary world glossary****. In a way, we have everywhere all been speaking Greek without knowing it! And secondly we have Japan, making her mark with the extremely striking haiku style, and captivating men of letters from Russia to Australia, from India to New Zealand, and from Holland to Mexico and Greece. This is seemingly a legacy from the past that is able to captivate the future.
My other point – my “second reality” – is that in Greece of older days we had our own parallels to this form of poetry. They functioned as “gnomic” or “epigrammatic” utterances. One particular Greek thinker can be mentioned here, a figure who has been referred to by an Indian philosopher as a “Buddha”, that is, an “enlightened one”. The thinker I have in mind is Heraclitus, who fashioned his epigrammatic thoughts on similar principles. This is to say nothing of Solon, with his laws in verse, and of those many others.
Writing in the fifth century B.C., Heraclitus said that “the hidden harmony is better than the obvious harmony” (άρμονίη άφανῇς φανερῇς κρείττων). This is a selfcontained fragment which needs no relating to anything else, and here it works almost in an oracular way.